در جریان زندگی روزمره، شاید بارها برای رفع نیازهای عادی یا بهبود وضعیت زندگی خود، اقدام به انعقاد قراردادهایی همچون بیع (خرید و فروش)، اجاره، صلح و… با دیگر افراد جامعه کرده باشید و در جریان تنظیم این قراردادها، با اصطلاح «شرط ضمن عقد» مواجه شده باشید. در مقاله‌­­ی پیشِ‌رو ابتدا به تبیین ماهیت حقوقی شرط ضمن عقد و سپس تعریف انواع آن خواهیم پرداخت و پس از آن بیان خواهیم کرد که درصورت عدم انجام تعهداتی که در اثر درج این شروط در قرارداد به وجود می‌­­آیند، ذی‌نفع قادر به انجام چه اقداماتی است.

 

 

عقد چیست؟

 

پیش از پرداختن به ماهیت حقوقی شروط ضمن عقد، ابتدا باید اشاره کنیم که در دنیای حقوق، عقد (قرارداد) از انواع اعمال حقوقی به شمار می­­‌رود، اما مقصود از اعمال حقوقی چیست؟ اعمال حقوقی به اعمالی گفته می‌­­شود که افراد آنها را با اراده­­‌ی خود انجام می­‌دهند و علاوه‌بر این، همان آثاری بر آنها مترتب می‌­­شود که خودشان خواسته‌­­اند­.­ اعمال حقوقی در دو قالب قابل اجرا هستند؛ عقد (قرارداد) و ایقاع. عقد و ایقاع به عنوان اعمال حقوقی، با اراده­ به وجود می­­‌آیند؛ اما تفاوت این دو در آن است که در انعقاد عقد، اراده­‌ی دو طرف برای ایجاد یک رابطه‌­ی حقوقی ملاک است و به عبارت دیگر، هر دو طرف باید بخواهند تا عقد منعقد گردد. درواقع هرگاه که به وجود آمدن یک اثر حقوقی (مانند مالکیت) نیاز به تلاقی و تراضی دو اراده داشته باشد، عقد منعقد می­‌گردد؛ اما در ایقاع، خواست و اراده‌ی یک طرف برای ایجاد رابطه­­‌ای حقوقی کفایت می­­‌کند. برای روشن‌­تر شدن بحث، به مثال­‌های زیر توجه نمایید. بیع (خرید و فروش)، یکی از انواع عقود و قراردادها می­­‌باشد که در زندگی روزمره‌­­ی افراد جامعه، بسیار اتفاق می­­‌افتد و دارای دو طرف به نام­­‌های خریدار و فروشنده است. در بیع به عنوان نوعی عقد، خواست و اراده­‌ی هر دو طرف برای انعقاد قرارداد ملاک است. طلاق به عنوان یکی از اعمال حقوقی، ایقاع است؛ یعنی انجام این عمل حقوقی صرفا منوط به خواست و اراده‌­ی زوج (مرد) می­‌باشد و اراده­‌ی زوجه در آن نقشی ندارد. عقد و ایقاع از نمونه­‌های بارز عمل حقوقی می‌­باشند و هر یک دارای قواعد و آثار مربوط به خود هستند. شروط ضمن عقد را می­‌توان به عنوان یکی از اجزای عقود و قراردادها به شمار آورد که چیستی و همچنین انواع آن در این مقاله مورداشاره قرار خواهد گرفت.

ماهیت حقوقی شرط ضمن عقد

 

هنگامی که رابطه‌ای حقوقی در قالب عقد (قرارداد) میان دو شخص شکل می­‌گیرد، تعهداتی برای هر یک از طرفین به وجود می‌­آید. برخی از این تعهدات در قانون به صراحت مورداشاره قرار گرفته‌اند و به عبارت دیگر، به حکم قانون، تعهداتی برای طرفین به وجود می­‌آید که به آنها تعهدات اصلی یا قانونی گفته می­‌شود. برای مثال هنگامی که عقد بیع میان خریدار و فروشنده منعقد می‌شود، خریدار مالک مبیع (آنچه که فروخته شده است) و فروشنده، مالک ثمن (آنچه به عنوان مابه‌ازاء پرداخت می‌گردد) می‌شود. پس از انعقاد عقد بیع براساس بند سوم و چهارم ماده‌ی ۳۶۲ قانون مدنی بایع (فروشنده) موظف است تا مبیع را به خریدار تحویل دهد و خریدار نیز موظف است تا ثمن را به فروشنده پرداخت نماید. عقد (قرارداد) علاوه‌بر تعهدات قانونی و اصلی، می‌تواند تعهدات دیگری را نیز برای طرفین به وجود آورد. به این نحو که طرفین قرارداد می­‌توانند علاوه‌بر تعهداتی که به موجب قانون در اثر انعقاد قرارداد برای ایشان ایجاد می­‌شود، تعهدات دیگری را برای طرف مقابل و به نفع خود، به وجود آورند. برای مثال در همان عقد بیع که میان دو نفر منعقد می‌گردد، طرفین می­‌توانند برای یکدیگر ایجاد تعهد نمایند، مثلا درج کنند که چنانچه با گذشت یک ماه از وقوع عقد، فروشنده اقدام به تنظیم سند رسمی ننماید خریدار می‌­تواند عقد را فسخ نماید و ثمن معامله را باز پس گیرد؛ یا از دیگر شروط رایج در عقودی همچون بیع و نکاح، شرط وکالت است که به موجب آن، طرفین با یکدیگر توافق می­‌کنند که یکی از آنها از طرف دیگر برای انجام امری وکالت داشته باشد؛ مانند آنکه زوجه ضمن عقد نکاح برای خرید، فروش و اداره­‌ی اموال خود به زوج وکالت می­‌دهد. به این نوع تعهدات، تعهدات فرعی گفته می­‌شود که در قالب شرط ضمن عقد در قرارداد ذکر می­‌شوند. به عبارت بهتر می‌توان چنین گفت که منظور از شرط ضمن عقد، توافقی است که طرفین یک قرارداد، ضمن عقد با یکدیگر می­‌کنند و به موجب آن تعهداتی برای هر یک از طرفین یا یکی از آنها به وجود می‌­آید که به این تعهدات، تعهدات فرعی گفته می‌­شود.

 

وِیژگی­‌های شروط ضمن عقد

 

شروط ضمن عقد، به عنوان توافقی که طرفین یک قرارداد درضمن آن قرارداد با یکدیگر می­‌کنند، تابع عقد اصلی است و از آن مستقل نمی‌­باشد. تبعیت شروط ضمن عقد از عقد اصلی نتایج زیر را به دنبال دارد:

 

الف. درصورتی که عقد اصلی از طریق فسخ (برهم خوردن عقد توسط یکی از طرفین)، انفساخ (برهم خوردن عقد به علت قانونی و بدون دخالت طرفین) یا اقاله (برهم خوردن عقد با توافق هر دو طرف) منحل شود، شرط ضمن عقد نیز منحل می‌­گردد. برای مثال اگر درضمن عقد اجاره، شرط شود که مستأجر از اثاث منزل مؤجر (مالک) حفاظت نماید، درصورت انحلال عقد اجاره، تعهد مستأجر برای نگهداری آن اثاث نیز از بین می‌­رود.

 

ب. درصورتی که اثبات شود که عقد اصلی از آغاز باطل بوده است، شروط ضمن عقد نیز باطل و بلااثر خواهند بود.

 

پ. باطل بودن شروط ضمن عقد جز در موارد استثنایی، تأثیری بر صحت عقد اصلی نمی­‌گذارد؛ یعنی چنانچه به عللی شروط ضمن عقد باطل باشد، عقد اصلی باطل نمی‌­گردد، مگر در مواردی که قانونگذار به‌طور خاص تصریح کرده باشد که درصورت باطل بودن شرط ضمن عقد، خود عقد نیز باطل خواهد بود.

 

ت. علاوه‌بر اینکه بطلان یا انحلال عقد اصلی موجب از بین رفتن یا بطلان شرط ضمن عقد می­‌شود، هیچ‌یک از طرفین عقد نمی­‌تواند پیش از برهم زدن عقد اصلی و بدون رضایت طرف دیگر شرط را فسخ نماید.

 

ارتباط میان تعهدات اصلی و تعهدات فرعی قرارداد

 

ارتباط میان تعهدات اصلی و تعهدات فرعی قرارداد

 

همان‌طور که پیش‌­تر نیز ذکر شد، قرارداد می­‌تواند هر دو نوع تعهدات اصلی و تعهدات فرعی را دربرداشته باشد. تعهدات اصلی توسط قانونگذار مشخص می­‌گردند اما تعهدات فرعی در قالب شرط ضمن عقد، توسط طرفین قرارداد به وجود می­‌آیند. در این خصوص رابطه‌ی میان تعهدات اصلی و تعهدات فرعی که در قالب شرط ضمن عقد مطرح می‌­شود نیز قابل بررسی است. درخصوص تعهدات اصلی، طرفین عقد حق حبس دارند؛ یعنی هریک از طرفین می­‌تواند انجام تعهد خود را منوط به انجام تعهد از سوی طرف مقابل نماید. برای مثال در قرارداد خریدوفروش یک اتومبیل، فروشنده می‌­تواند تحویل اتومبیل را منوط به پرداخت بهای آن از طرف خریدار نماید؛ یعنی بگوید تا تو بهای اتومبیل را نپردازی، من اتومبیل را تحویل نمی­‌دهم؛ اما در رابطه­‌ی میان تعهدات اصلی و تعهدات فرعی چنین حقی برای طرفین متصور نمی­‌باشد؛ یعنی درصورتی که از طریق قراردادن شرط ضمن عقد، تعهدی برای یکی از طرفین به وجود آید و فرد متعهد از انجام تعهد خود سرباز بزند، متعهدُله (فردی که تعهدی به نفع او ایجاد شده است) نمی‌­تواند از اجرای تعهدات اصلی خودداری نماید. به عبارت دیگر، نمی‌­توان اجرای تعهدات اصلی را منوط به انجام تعهدات فرعی نمود. در مثال خریدوفروش اتومبیل، اگر ضمن عقد، شرط شده باشد که خریدار کاری را برای فروشنده انجام دهد، فروشنده نمی‌­تواند بگوید تا تو به تعهدی که دربرابر من کرده‌ای عمل نکنی، من نیز اتومبیل را تحویل نخواهم داد.